Elektroterapia – co to jest, jak działa i kiedy stosuje się zabiegi z użyciem prądu

Elektroterapia wykorzystuje prądy stałe, zmienne lub impulsowe aplikowane przez elektrody, ale jej działanie nie sprowadza się do jednego uniwersalnego efektu. Rodzaj bodźca, miejsce aplikacji i ustawienia decydują o tym, czy celem jest między innymi modulowanie przewodzenia bólu, pobudzenie mięśni czy wsparcie ukrwienia, dlatego zastosowanie zabiegu zawsze zależy od problemu i stanu pacjenta.

Na czym polega elektroterapia i jak prąd oddziałuje na organizm

Elektroterapia to dział fizykoterapii, w którym wykorzystuje się terapeutyczne prądy stałe, zmienne lub impulsowe. Bodziec jest przekazywany do tkanek za pomocą elektrod umieszczonych na skórze. W odróżnieniu od metod opartych przede wszystkim na cieple, zimnie czy oddziaływaniu mechanicznym elektroterapia wykorzystuje przepływ prądu do pobudzania określonych struktur organizmu.

Prąd terapeutyczny może oddziaływać na błony komórkowe nerwów i mięśni. Jeśli bodziec osiągnie odpowiednią wartość, dochodzi do zmiany potencjału błony, czyli depolaryzacji. Taka reakcja może wywołać przewodzenie impulsu nerwowego, a w przypadku tkanki mięśniowej również jej skurcz. Nie każda aplikacja prądu wywołuje jednak identyczną odpowiedź — reakcja zależy między innymi od rodzaju prądu, miejsca przyłożenia elektrod i ustawień zabiegu.

Oddziaływanie na nerwy może także zmieniać sposób przewodzenia bodźców bólowych. W określonych warunkach pobudzenie nerwów może ograniczać ich przekazywanie, między innymi poprzez mechanizmy zachodzące na poziomie rdzenia kręgowego. Prąd może ponadto wpływać na mikrokrążenie, jednak zakres i charakter tej reakcji są związane z zastosowaną metodą oraz indywidualną odpowiedzią tkanek.

Elektroterapia nie jest więc jednym zabiegiem, lecz grupą metod wykorzystujących różne bodźce elektryczne. Ich wspólną cechą pozostaje kontrolowane oddziaływanie prądu na pobudliwe tkanki, przede wszystkim nerwy i mięśnie. Konkretne zabiegi elektroterapii różnią się natomiast sposobem wykorzystania tego mechanizmu.

Rodzaje zabiegów elektroterapii oraz ich zastosowanie

Rodzaje elektroterapii można uporządkować według charakteru prądu oraz głównego celu jego zastosowania. Sama nazwa prądu nie przesądza jednak o wyborze zabiegu — znaczenie ma problem terapeutyczny, któremu ma służyć dana metoda.

Prąd stały wykorzystuje się przede wszystkim w galwanizacji i jonoforezie. Galwanizacja stosuje prąd stały o niskim natężeniu, natomiast jonoforeza używa go jako nośnika związków chemicznych wprowadzanych przez skórę. Są to odrębne zabiegi elektroterapii, choć należą do tej samej grupy pod względem rodzaju zastosowanego prądu.

Prądy impulsowe o niskiej częstotliwości obejmują między innymi TENS oraz prądy diadynamiczne. TENS jest przezskórną stymulacją nerwów stosowaną w celu oddziaływania przeciwbólowego. Prądy diadynamiczne mają różne rodzaje fali i również znajdują zastosowanie w postępowaniu ukierunkowanym na dolegliwości bólowe.

Prądy średniej częstotliwości i modulowane obejmują prądy interferencyjne oraz prądy Kotza. Interferencja powstaje w wyniku nakładania się dwóch prądów sinusoidalnych średniej częstotliwości. Prądy Kotza, określane także jako rosyjska stymulacja, stosuje się do pobudzania mięśni. Do tej grupy, pod względem celu zastosowania, zalicza się również EMS, czyli elektrostymulację wywołującą kontrolowane skurcze mięśniowe.

W zestawieniu metod pojawiają się także prądy Traberta, należące do prądów impulsowych jednokierunkowych. Każda z tych technik ma odmienny sposób oddziaływania, dlatego dopasowanie zabiegu odbywa się na podstawie wskazania i planowanego celu, a nie wyłącznie częstotliwości lub nazwy prądu.

Galwanizacja i jonoforeza z wykorzystaniem prądu stałego

Galwanizacja wykorzystuje prąd stały o niskim natężeniu. Jest stosowana między innymi przy nerwobólach, stanach zapalnych, przeciążeniach mięśniowych oraz chorobach zwyrodnieniowych stawów. W tym zabiegu znaczenie ma oddziaływanie samego prądu, a nie wprowadzanie dodatkowej substancji przez skórę.

Jonoforeza również wykorzystuje prąd stały, ale służy on jako nośnik związku chemicznego o działaniu leczniczym. Zabieg umożliwia miejscowe wprowadzanie takiego związku do tkanek, zwłaszcza w kontekście stanów zapalnych i bólowych. Dobór preparatu oraz sposób wykonania zależą od konkretnego wskazania.

Najprostsze rozróżnienie jest więc takie: w galwanizacji terapeutyczne znaczenie ma sam prąd stały, natomiast w jonoforezie prąd umożliwia miejscowe dostarczenie określonego związku. Jonoforeza nie jest synonimem galwanizacji, lecz odrębną metodą wykorzystującą prąd stały.

TENS, prądy diadynamiczne, interferencyjne i EMS

Te metody wykorzystują prądy impulsowe lub modulowane, ale nie są zamienne. TENS koncentruje się na oddziaływaniu przeciwbólowym, EMS na wywoływaniu kontrolowanych skurczów mięśni, natomiast prądy diadynamiczne i interferencyjne mają odrębne profile zastosowania.

TENS stosuje się przezskórnie, gdy głównym problemem jest ból. Nie należy utożsamiać go z EMS: w TENS celem jest oddziaływanie przeciwbólowe, a nie wywoływanie skurczów mięśni. EMS wykorzystuje się natomiast wtedy, gdy potrzebne jest kontrolowane pobudzenie mięśni, między innymi w celu ich wzmacniania lub ograniczania zaników w rehabilitacji.

Prądy diadynamiczne i interferencyjne mają odrębny profil zastosowania: mogą być powiązane między innymi z bólem, oddziaływaniem na mięśnie, krążenie i odżywienie tkanek. Dobór metody zależy od wskazania oraz ustawień aparatu, dlatego tych prądów nie należy traktować jako równoważnych.

Jakie efekty przynoszą zabiegi z użyciem prądu

Efekty elektroterapii różnią się w zależności od rodzaju zastosowanego prądu, celu zabiegu, sposobu jego wykonania oraz indywidualnej reakcji organizmu. Elektroterapia może być elementem szerszego postępowania rehabilitacyjnego, a nie obietnicą jednolitego rezultatu.

• Zmniejszenie bólu – elektroterapia może łagodzić dolegliwości bólowe i wspierać mechanizmy przeciwbólowe.
• Rozluźnienie mięśni – w określonych zastosowaniach może zmniejszać napięcie mięśniowe.
• Pobudzenie lub wzmocnienie mięśni – odpowiednio dobrana stymulacja może wywoływać skurcze osłabionych mięśni, wspierając ich aktywizację i ograniczanie zaników.
• Poprawa ukrwienia i odżywienia tkanek – jednym z możliwych efektów jest korzystny wpływ na miejscowe krążenie i odżywienie tkanek.
• Wsparcie regeneracji – elektroterapia może wspomagać procesy regeneracji tkanek.
• Zmniejszenie obrzęków i wysięków – wśród możliwych efektów wymienia się także ich lepsze wchłanianie.
• Działanie przeciwzapalne – może występować w określonych warunkach i zależy od rodzaju prądu oraz sposobu jego zastosowania.

Nie każdy rodzaj prądu wywołuje wszystkie wymienione reakcje. Efekt zależy przede wszystkim od rodzaju prądu, celu zabiegu i indywidualnej odpowiedzi organizmu, dlatego nie można zagwarantować określonego stopnia ani czasu trwania poprawy.

Kiedy stosuje się elektroterapię i jak dobiera się jej parametry

Elektroterapię stosuje się między innymi przy ostrym i przewlekłym bólu kręgosłupa, dyskopatii, chorobach zwyrodnieniowych stawów, nerwobólach, chorobach reumatycznych, rwie kulszowej, stanach po urazach narządu ruchu oraz wybranych dystrofiach mięśniowych. Wskazanie nie oznacza jednak automatycznej kwalifikacji do zabiegu. O zastosowaniu konkretnej metody decydują ocena stanu pacjenta i cel terapii.

Dobór parametrów obejmuje rodzaj prądu, częstotliwość, amplitudę, natężenie, czas trwania zabiegu oraz sposób ułożenia i aplikacji elektrod. Ustawienia ustala się indywidualnie, uwzględniając cel terapii, rodzaj dolegliwości, stan pacjenta i jego reakcję na bodziec.

• Cel terapii – sposób doboru może zależeć od tego, czy zabieg ma służyć działaniu przeciwbólowemu, czy pobudzeniu mięśni.
• Rodzaj dolegliwości – znaczenie ma między innymi to, czy problem dotyczy kręgosłupa, stawu, nerwu czy następstw urazu.
• Stan pacjenta – uwzględnia się aktualne objawy i indywidualną reakcję na bodziec.
• Sposób aplikacji – parametry dobiera się także z uwzględnieniem czasu trwania zabiegu oraz ułożenia elektrod.

Nie ma uniwersalnych ustawień odpowiednich dla każdej osoby i każdego wskazania. Natężenie, częstotliwość ani amplituda same w sobie nie gwarantują określonego efektu; ich dobór powinien być powiązany z rodzajem prądu, celem terapii i oceną pacjenta.

Przebieg zabiegu oraz najważniejsze przeciwwskazania

Przebieg zabiegu elektroterapii zaczyna się od przygotowania obszaru, na którym zostaną umieszczone elektrody. Skóra powinna być oczyszczona i osuszona, a w razie potrzeby także odtłuszczona. Elektrody oddziela od skóry wilgotny podkład, na przykład zwilżony materiał lub żel przewodzący, dlatego nie powinny stykać się z nią bezpośrednio. Następnie są mocowane bandażami elastycznymi, aby nie przesuwały się podczas sesji.

Parametry prądu ustawia się stopniowo, zgodnie z celem terapii i odczuciami pacjenta. Podczas prawidłowo prowadzonego zabiegu może pojawić się mrowienie, łaskotanie, delikatne wibracje albo bezbolesne skurcze mięśni. Ból lub pieczenie wymagają zgłoszenia osobie wykonującej zabieg i zmniejszenia intensywności. Zasady bezpieczeństwa dotyczące konkretnych zabiegów elektroterapii zależą również od rodzaju prądu i obszaru ciała.

Przed rozpoczęciem należy poinformować osobę kwalifikującą o chorobach, implantach, ciąży oraz zmianach skórnych. Do sytuacji wymagających rezygnacji z zabiegu lub wcześniejszej konsultacji należą przede wszystkim:

• rozrusznik serca i zaburzenia rytmu serca;
• ciąża;
• zakrzepica;
• choroby nowotworowe;
• aktywne stany zapalne lub uszkodzenia skóry w miejscu planowanego ułożenia elektrod;
• metalowe implanty — wymagają oceny, ponieważ znaczenie ma ich rodzaj, położenie, obszar aplikacji i zastosowany prąd.

Przeciwwskazania nie zastępują indywidualnej kwalifikacji medycznej. Każdy niepokojący objaw, zmiana stanu zdrowia lub wątpliwość dotycząca implantu powinna zostać zgłoszona przed rozpoczęciem sesji.